رسانيدنى روشن . * ( أَ وَلَمْ يَرَوْا ) * ، كوفيان به « تا » ى خطاب خواندند : « تروا » . و باقى قرّاء به « يا » خبرا عن الغائب ، نمىبينند ( 1 ) ايشان يا نمىبينى شما ؟ * ( كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّه الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُه ) * ، كه خداى تعالى چگونه ابتدا كرد خلقان را و آنگه اعادت [ 199 - پ ] كند ايشان را و باز آفريند ! * ( إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّه يَسِيرٌ ) * ، اين بر او خوار و آسان ( 2 ) است ، از آن جا كه او قادر الذّات است جملهء مقدورات مقدور اوست على كلّ وجه يصحّ ان يكون مقدورا له . * ( قُلْ سِيرُوا فِي الأَرْضِ ) * ، آنگه گفت : اى محمّد ! بگو اين مشركان را و منكران را كه : در زمين به روى و بنگرى و انديشه كنى . * ( كَيْفَ بَدَأَ ) * ( 3 ) * ( الْخَلْقَ ) * ، تا خداى چگونه ابتدا كرد خلقان را ، يعنى بنگرى در ديار و آثار و احوال امّتان گذشته كه از ايشان باز مانده است ، تا بدانى كه ايشان چه ( 4 ) مردمان بودند و چه قوّت و شوكت داشتند ، و من ايشان را بيافريدم ، و آنگه هلاك كردم ايشان را . آنگه باز آفرينم ايشان را تا بدانى كه آن كه ابتدا بر او متعذّر نباشد ، اعادت بر او متعذّر نباشد . و النّشاء و النّشأة ، ابتداء الخلق ، يقال : انشأ اللَّه الخلق فنشاوا . قرّاء را در اين ( 5 ) لفظ دو قراءت است : ابن كثير و ابو عمرو خواندند : النّشاءة به مدّ ، و باقى قرّاء به قصر و سكون « شين » . و نشأة دو است : يكى نشأة اولى ( 6 ) اوّل بار بيافريد ( 7 ) ، و دوم نشأة ( 8 ) آخرت كه اعادت كند . * ( إِنَّ اللَّه عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ) * ، خداى تعالى بر همه چيز قادر است . * ( يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ ) * ، هر كه را خواهد عذاب كند از مستحقّان عذاب آن را كه خواهد ، يعنى آن را كه خواهد تعجيل عقوبت كند و آن را كه خواهد تأخير كند به رحمت . و امّا معنى آن بود كه آن را كه خواهد از مستحقّان عذاب به قيامت عفو كند ، و آن را كه خواهد عقوبت كند ، چه او را هست كه عقوبت كند و او را هست

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز كا ، مش : نبينند . ( 2 ) . آب ، آز : اين بر خدا آسان . ( 3 ) . همهء نسخه بدلها اللَّه . ( 4 ) . كا : چگونه . ( 5 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل : و او در اين . ( 6 ) . آط ، آب ، آز ، مش ، كا : اولى كه ، آج ، لب : اوّل كه . ( 7 ) . لب : بيافريدى . ( 8 ) . لب : نشأ .